Cây hoa hay trồng ở chùa Việt Nam gồm đại (còn gọi là sứ), sala, bồ đề, ngọc lan, vô ưu, mẫu đơn ta và sen trong ao chùa. Mỗi cây gắn với một ý nghĩa trong đạo Phật hoặc đơn giản là cây bền, thơm, dễ trồng. Cần biết một điểm hay bị nhầm: cây "sala" trồng ở các chùa Việt Nam hiện nay phần lớn là cây đầu lân (Couroupita guianensis) gốc Nam Mỹ, không phải cây sala (Shorea robusta) nơi Đức Phật nhập niết bàn theo kinh điển.
| Cây | Tên khoa học | Nhận nhanh | Ý nghĩa thường gặp |
|---|---|---|---|
| Đại, sứ | Chi Plumeria | Cành mập, lá dài chụm đầu cành, hoa 5 cánh thơm | Cây bền, sống lâu, hoa cúng |
| Sala (đầu lân) | Couroupita guianensis | Hoa và quả tròn to mọc thẳng từ thân | Được gọi theo cây sala trong kinh Phật |
| Bồ đề | Ficus religiosa | Lá hình tim có đuôi nhọn dài | Nơi Đức Phật thành đạo |
| Ngọc lan | Magnolia × alba | Hoa trắng ngà, cánh dài hẹp, rất thơm | Hoa cúng, hương thơm |
| Vô ưu | Saraca asoca | Chùm hoa cam đỏ mọc sát cành | Nơi Đức Phật đản sinh theo truyền thống |
| Mẫu đơn ta | Chi Ixora | Cây bụi, chùm hoa tròn nhỏ đỏ cam | Hoa cúng, bền |
| Sen | Nelumbo nucifera | Ao chùa, lá tròn vươn khỏi nước | Biểu tượng thanh tịnh |
Cây đại (sứ)
Cây đại, miền Nam gọi là cây sứ, có mặt ở hầu hết chùa miền Bắc. Nhiều cây đại ở chùa cổ có tuổi hàng trăm năm.
Dấu hiệu nhận biết:
- Cành: mập, tròn, xám, gãy ra có nhựa trắng như sữa.
- Lá: dài, hình bầu dục thuôn, gân song song rõ, mọc chụm ở đầu cành. Mùa khô hoặc mùa đông lá rụng gần hết.
- Hoa: năm cánh dày, xếp xoắn như chong chóng. Đại trắng nhụy vàng thơm nhẹ, ngoài ra có đại đỏ, hồng.
- Dáng: cành phân nhánh đôi, tán xoè, gốc già thường sần sùi.
Nhựa cây đại có thể gây kích ứng da và mắt, không nên để trẻ nhỏ nghịch.
Cây sala ở chùa
Cây được gọi là sala ở chùa Việt Nam có hoa và quả rất lạ: cuống hoa dài như dây mọc thẳng ra từ thân cây, trên đó có nhiều hoa sáu cánh màu hồng đỏ, giữa hoa có một mũ nhị cong như đầu rồng. Quả tròn, to cỡ quả bưởi, vỏ nâu cứng, treo lủng lẳng quanh gốc.
Theo nhiều nhà thực vật học, cây này là Couroupita guianensis, gốc Nam Mỹ, tiếng Việt gọi là cây đầu lân. Cây sala trong kinh Phật (nơi Đức Phật nhập niết bàn) là Shorea robusta, một loài cây gỗ lớn ở Ấn Độ và Nepal, hoa nhỏ màu vàng nhạt, rất ít gặp ở Việt Nam. Hai cây chỉ trùng tên gọi phổ biến.
Hoa sala thơm, nở nhiều vào mùa hè. Quả chín rụng có mùi hôi, nên chùa thường dọn quả quanh gốc.
Cây bồ đề
Bồ đề (Ficus religiosa) là cây gắn với sự tích Đức Phật thành đạo. Nhiều chùa Việt Nam có cây bồ đề được chiết từ cây ở Bồ Đề Đạo Tràng, Ấn Độ.
Dấu hiệu nhận biết:
- Lá: hình tim, mép nguyên, đầu lá kéo thành đuôi nhọn dài, rủ xuống. Cuống lá dài nên lá rung rinh khi có gió nhẹ.
- Thân: vỏ xám, nhẵn, cây lớn có rễ phụ.
- Quả: nhỏ như hạt tiêu to, mọc sát cành, chín tím đen.
Cây đa (Ficus benghalensis) cũng hay trồng ở chùa, đình, nhưng lá bầu dục, đầu tròn, không có đuôi, và có nhiều rễ phụ thả từ cành xuống.
Ngọc lan
Ngọc lan trắng là cây gỗ, lá to xanh bóng, hoa trắng ngà, cánh dài hẹp như búp, mùi thơm rất đậm, nhất là buổi sáng và tối. Hoa hay được hái để cúng Phật. Ngọc lan vàng (Magnolia champaca) cùng chi, hoa màu vàng cam nhạt.
Vô ưu
Vô ưu (Saraca asoca và một số loài Saraca khác) là cây gắn với sự tích Đức Phật đản sinh theo truyền thống Phật giáo. Cây gỗ nhỡ, lá kép lông chim, lá non mềm rủ xuống màu hồng tím. Hoa không có cánh, là những chùm đài và nhị màu cam đỏ mọc sát thân và cành, thơm nhẹ.
Mẫu đơn ta và các cây khác
Mẫu đơn ta (hoa trang, Ixora): cây bụi, chùm hoa tròn gồm nhiều hoa nhỏ bốn cánh màu đỏ, cam, vàng. Bền, ra hoa gần quanh năm, hay dùng cúng.
Sen, súng: trồng trong ao chùa hoặc chậu lớn trước chính điện.
Hoa cau, cây cau: nhiều chùa miền Bắc trồng cau, hoa cau thơm dịu.
Vạn tuế, thiên tuế: cây như cây dừa lùn, lá cứng xẻ lông chim, trồng trong chậu hai bên lối vào. Hạt vạn tuế có độc, không được ăn.
Chọn cây trồng quanh chùa hoặc nhà thờ Phật
| Nhu cầu | Cây hợp |
|---|---|
| Cây bóng mát lớn | Bồ đề, đa, sala |
| Cây nhỏ, sân hẹp | Đại, mẫu đơn ta, ngọc lan trồng chậu lớn |
| Hoa thơm để cúng | Ngọc lan, đại, sen |
| Ít chăm sóc | Đại, mẫu đơn ta |
Bồ đề và đa là cây họ Sung, rễ rất khoẻ, có thể làm nứt tường, móng nhà. Chỉ trồng những cây này ở khoảng đất rộng, cách xa công trình.
Câu hỏi thường gặp
Hoa gì ở chùa có quả tròn to mọc từ thân cây?
Đó là cây được gọi là sala ở chùa, tên khoa học Couroupita guianensis, còn gọi là cây đầu lân. Hoa và quả đều mọc thẳng từ thân, quả tròn to như quả bưởi.
Hoa gì cúng Phật hay dùng nhất?
Sen, ngọc lan, hoa đại, huệ và cúc là những hoa hay dùng cúng Phật ở Việt Nam. Người ta thường chọn hoa có hương thơm, màu trang nhã.
Cây sala ở chùa có phải cây sala trong kinh Phật không?
Phần lớn không phải. Cây sala ở chùa Việt Nam thường là cây đầu lân gốc Nam Mỹ. Cây sala trong kinh Phật là Shorea robusta, cây gỗ lớn ở Ấn Độ và Nepal.
Lá bồ đề và lá đa khác nhau thế nào?
Lá bồ đề hình tim, đầu lá kéo thành đuôi nhọn dài. Lá đa hình bầu dục, đầu tròn, không có đuôi.