Cây điên điển thuộc chi Sesbania trong họ Đậu. Theo cơ sở dữ liệu Plants of the World Online của Vườn thực vật Hoàng gia Kew, chi này có khoảng 60 loài được chấp nhận, phân bố ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Ở Việt Nam, người ta hay gặp ba nhóm: điên điển (Sesbania sesban) hoa vàng nhỏ, bông dùng làm rau ở miền Tây; so đũa (Sesbania grandiflora) là cây gỗ hoa to trắng hoặc đỏ, quả dài như chiếc đũa; và vài loài điền thanh thân thảo dùng làm phân xanh. Phân biệt chủ yếu bằng dáng cây, kích thước và màu hoa, độ dài quả.
| Đặc điểm | Điên điển | So đũa | Các loài điền thanh khác |
|---|---|---|---|
| Tên khoa học | Sesbania sesban | Sesbania grandiflora | Ví dụ Sesbania cannabina, Sesbania bispinosa, Sesbania javanica |
| Tên gọi khác | Điền thanh thân tía, điền thanh bụi | Điền thanh hoa lớn | Điền thanh, điền thanh gai (tên địa phương có thể khác) |
| Dáng cây | Cây bụi hoặc cây nhỡ, cao khoảng 4–5 m | Cây gỗ cao 5–15 m | Thường là cây thảo hoặc bụi thấp |
| Hoa | Nhỏ, dạng hoa đậu, vàng tươi, mọc chùm rủ | To, cong hình lưỡi liềm, trắng, đôi khi hồng hay đỏ | Nhỏ, vàng, có loài có đốm |
| Quả | Mảnh, dài vừa | Rất dài, khoảng 30–35 cm, thẳng như đũa | Mảnh, dài |
| Công dụng phổ biến | Bông làm rau, cây cải tạo đất | Hoa, lá non làm rau, cây trồng lấy bóng | Phân xanh, cải tạo đất |
Số đo chiều cao, quả theo mô tả trên Wikipedia tiếng Việt cho điên điển và so đũa. Tên tiếng Việt của các loài điền thanh khác nhau theo vùng, nên khi cần chính xác, dùng tên khoa học.
Điên điển (Sesbania sesban)
Điên điển, còn gọi điền thanh thân tía hay điền thanh bụi, là loài quen thuộc nhất ở đồng bằng sông Cửu Long. Cây trưởng thành cao khoảng 4 đến 5 m, tán rộng 2 đến 3 m. Lá kép lông chim với nhiều lá chét nhỏ, thuôn, xếp đối. Hoa dạng hoa đậu, màu vàng tươi, mặt ngoài cánh cờ thường có vệt nâu hoặc tía, mọc thành chùm rủ ở nách lá. Mùa nước nổi, bông điên điển nở rộ dọc bờ kênh, ven ruộng.
Bông điên điển được dùng làm dưa chua, nấu canh, xào, làm gỏi. Cây còn được trồng làm phân xanh vì rễ có nốt sần chứa vi khuẩn cố định đạm như các cây họ Đậu khác.
Cách nhận nhanh: cây bụi mảnh, hoa vàng nhỏ cỡ đốt ngón tay, chùm hoa thưa, thường mọc ở chỗ ngập nước theo mùa.
So đũa (Sesbania grandiflora)
So đũa, còn gọi điền thanh hoa lớn, là loài cùng chi nhưng khác hẳn về kích thước. Theo mô tả trên Wikipedia tiếng Việt, so đũa là cây gỗ cao 5 đến 15 m, lớn rất nhanh, có thể cao 4 đến 6 m trong một năm. Lá kép lông chim dài 15 đến 30 cm, có tới khoảng 30 đôi lá chét. Hoa mọc thành chùm ở nách lá, mỗi chùm dài 7 đến 8 cm, màu trắng, đôi khi hồng hay cam tím, hình lưỡi liềm. Quả dài 30 đến 35 cm, thẳng như chiếc đũa, là nguồn gốc của tên gọi.
Ở Việt Nam, so đũa hoa trắng phổ biến hơn; so đũa hoa đỏ ít gặp hơn. Hoa so đũa cũng được nấu canh, luộc, xào. Vì cùng chi và cùng được ăn, nhiều nơi gọi lẫn so đũa là "điên điển hoa lớn" hay "điên điển trắng", gây nhầm lẫn.
Các loài điền thanh khác
Chi Sesbania còn nhiều loài thân thảo hoặc cây bụi thấp, ở Việt Nam thường gọi chung là điền thanh. Một số loài như Sesbania cannabina, Sesbania bispinosa (có gai nhỏ trên thân, cuống lá) được trồng làm cây phân xanh, cải tạo đất ruộng. Sesbania javanica có trong danh mục thực vật Việt Nam. Hoa của nhóm này nhỏ, màu vàng, đôi khi có đốm tía.
Nhóm này ít được dùng làm rau như điên điển. Nếu không chắc về loài, đừng hái ăn.
Loài hoa đỏ trồng làm cảnh: không phải rau
Sesbania punicea, tên tiếng Anh là rattlebox, có hoa đỏ cam rực, được trồng làm cảnh ở một số nơi. Theo tài liệu về cây độc của Đại học North Carolina State, loài này chứa glycoside saponin độc; người ăn phải cây hoặc hạt có thể bị nôn, tiêu chảy, suy hô hấp và tử vong. Quả khô có hạt kêu lách cách khi gió lay, là nguồn gốc tên rattlebox. Vì hoa đỏ dễ bị nhầm với so đũa hoa đỏ, chỉ hái bông ở cây đã chắc chắn là điên điển hoặc so đũa. Danh sách các loài hoa có độc khác có ở bài hoa gì có độc.
Vì sao điên điển được trồng để cải tạo đất
Như các cây họ Đậu khác, rễ điên điển có nốt sần chứa vi khuẩn cộng sinh cố định đạm từ không khí. Theo Wikipedia tiếng Việt, sau một vụ trồng 4 đến 5 tháng, mỗi héc ta điên điển có thể cho khoảng 60 đến 70 tấn chất hữu cơ và khoảng 100 kg đạm thu từ khí trời, theo số liệu dẫn từ báo Nông nghiệp Việt Nam. Nông dân cày vùi cây vào đất làm phân xanh trước khi xuống giống vụ sau.
Điên điển là loài hoang dã, dễ thích nghi, chịu ngập, cạnh tranh tốt với cỏ dại. Vì vậy cây mọc dày ven kênh rạch và ít cần chăm sóc. Với so đũa, người ta trồng chủ yếu để lấy bóng mát, hoa, lá non và làm hàng rào sống.
Cách phân biệt nhanh khi gặp ngoài thực địa
- Nhìn dáng cây: cây gỗ thân to, cao quá mái nhà gần như chắc là so đũa; cây bụi mảnh ven kênh là điên điển; cây thảo thấp ngoài ruộng là điền thanh.
- Nhìn hoa: hoa vàng nhỏ là điên điển hoặc điền thanh; hoa trắng hay đỏ to, cong như lưỡi liềm là so đũa.
- Nhìn quả: quả rất dài, thẳng, rủ như chiếc đũa là so đũa.
- Nhìn gai: thân, cuống lá có gai nhỏ gợi ý loài điền thanh gai.
- Nhìn nơi mọc: điên điển ưa đất ngập nước theo mùa; so đũa hay trồng ven nhà, ven đường.
Điên điển trong đời sống miền Tây
Bông điên điển gắn với mùa nước nổi ở An Giang, Đồng Tháp và các tỉnh đầu nguồn. Người dân hái bông lúc sáng sớm, nhặt bỏ cuống, rửa sạch. Các món phổ biến gồm canh chua cá linh bông điên điển, bông điên điển xào tép, bánh xèo nhân bông điên điển, dưa chua. Cây điên điển cũng được trồng quanh ruộng để giữ bờ, lấy bóng mát và làm phân xanh cho vụ sau.
Khi mua bông điên điển ngoài chợ, chọn bông vàng tươi, cánh chưa héo, không lẫn bông có màu lạ. Bông so đũa to, trắng, thường bán riêng.
Tóm tắt: điên điển có mấy loại
| Câu hỏi | Trả lời ngắn |
|---|---|
| Chi Sesbania có bao nhiêu loài? | Khoảng 60 loài được chấp nhận theo Plants of the World Online |
| Loài gọi là điên điển? | Sesbania sesban, hoa vàng |
| Loài hay bị gọi nhầm là điên điển? | So đũa, Sesbania grandiflora, hoa trắng hoặc đỏ |
| Loài làm phân xanh? | Các loài điền thanh như Sesbania cannabina, Sesbania bispinosa |
| Loài không ăn được? | Sesbania punicea (rattlebox) hoa đỏ cam, có độc |
Câu hỏi thường gặp
Cây điên điển có mấy loại?
Chi Sesbania có khoảng 60 loài. Ở Việt Nam, người dân thường phân biệt điên điển hoa vàng (Sesbania sesban), so đũa hoa trắng hoặc đỏ (Sesbania grandiflora) và các loài điền thanh làm phân xanh.
Điên điển và so đũa khác nhau thế nào?
Điên điển là cây bụi, hoa vàng nhỏ. So đũa là cây gỗ cao, hoa to trắng hoặc đỏ hình lưỡi liềm, quả dài như chiếc đũa.
Bông điên điển có mấy màu?
Bông điên điển (Sesbania sesban) màu vàng. Bông trắng hoặc đỏ to thường là so đũa.
Điên điển có độc không?
Bông điên điển được ăn phổ biến ở miền Tây. Một số loài khác trong chi, như Sesbania punicea hoa đỏ cam, có độc. Chỉ hái ăn khi chắc chắn là điên điển hoặc so đũa.
Cây điên điển cao bao nhiêu?
Theo mô tả trên Wikipedia tiếng Việt, cây trưởng thành cao khoảng 4 đến 5 m, tán rộng 2 đến 3 m.